Uitschrijven, thuisblijven en opstrijken maar

Gemeentelijke controleurs trekken wekelijks langs de deuren om te onderzoeken of studenten sjoemelen met hun studiebeurs. In bijna de helft van de gevallen is het raak. ‘Studenten zien het niet als fraude. Ze willen gewoon wat extra geld.’

Een tweekamerappartement in het westen van de stad. Bewoond door een man, zijn vrouw, hun pasgeboren kindje én een student. ‘Hij is volgens onze gegevens bij zijn zus ingetrokken, de ouders wonen twee straten verderop in een vierkamerwoning,’ zegt Sofian, fraudecontroleur van de gemeente Amsterdam, terwijl hij op de bel van de woning drukt. ‘Waarom zou zo’n jongen dan hier gaan wonen?’

De vraag stellen is hem beantwoorden. Thuiswonende studenten die zich inschrijven als uitwonende student krijgen een hogere studiefinanciering. In de meeste gevallen gaat het om bijna tweehonderd euro extra per maand. Veel studenten schrijven zich daarom in bij een kennis of familielid, maar blijven ondertussen bij hun ouders wonen. Om sjoemelen tegen te gaan hebben de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO, voorheen IB-Groep), gemeente Amsterdam en het ministerie van Onderwijs deze zomer de handen ineengeslagen.

Sofian constateert dat er niemand thuis is. Lachend zegt hij: ‘Ze zijn aan het werk. Òf aan de studie natuurlijk. De volgende keer gaan we in de avond langs.’ In de auto bespreken Sofian en zijn collega Piet Hein, die de leiding heeft over de controles, het volgende adres. Een soortgelijk verhaal. ‘Je moet het echt niet zien als een heksenjacht,’ benadrukt Piet Hein. ‘Voor ons is het een regulier adresonderzoek om de gemeentelijke basisadministratie op orde houden. Boetes delen we niet uit, wij spelen alleen informatie door aan DUO.’

Geschrokken
Het ministerie van Onderwijs schat dat jaarlijks zo’n 27 miljoen euro te veel aan studiefinanciering wordt uitgekeerd. PvdA-Kamerlid Hans Spekman kaartte de kwestie vorig jaar aan in de Tweede Kamer. Naar aanleiding van een inventarisatie onder controleurs door heel het land concludeerde hij dat er massaal gefraudeerd wordt met de beurs. DUO kan daar maar weinig aan doen omdat ze niet beschikken over een eigen opsporingsdienst. Zij kunnen slechts studenten op de vingers tikken die een uitwonende beurs aanvragen en volgens officiële gegevens nog bij hun ouders wonen – op jaarbasis halen ze daar per jaar al drie miljoen euro onterecht uitgekeerde studiefinanciering mee terug.

Sofian en Piet Hein hebben wel de bevoegdheid huisbezoeken af te leggen om te controleren of studenten echt wonen op de plek waar ze zeggen te wonen. Het duo maakt onderdeel uit van de afdeling handhaving van de Dienst Persoons- en Geo-informatie (DPG) van de gemeente Amsterdam. De dienst beheert onder meer de gemeentelijke basisadministratie, het voormalige bevolkingsregister, waarin alle personen die in een gemeente wonen staan geregistreerd.

‘Afgelopen jaar zijn we zelf eens gaan inventariseren of studenten zich onrechtmatig inschrijven,’ licht Erwin Lubberding, hoofd handhaving van de dienst DPG, toe op het hoofdkantoor aan de Stadhouderskade. ‘Van de resultaten zijn we best geschrokken,’ zegt Lubberding, terwijl hij een kaart van de muur trekt. ‘Dit zijn de verhuisbewegingen van studenten die zich binnen een kilometer van hun ouderlijk huis hebben ingeschreven.’ Tientallen stippen, door de hele stad, met lijnen ertussen die de verhuizingen inzichtelijk maken. ‘Van die inventarisatie bleek de helft te frauderen.’

De inventarisatie was voor DPG aanleiding contact te zoeken met het ministerie van onderwijs en DUO. Of ze het probleem gezamenlijk niet te lijf konden gaan, het betrof immers fraude. Alleen al in Amsterdam werden 2500 adressen geselecteerd die de komende tijd kunnen rekenen op een bezoek van de gemeentelijke controleurs. Maar ook in Rotterdam, Den Haag en de regio Twente zijn controleurs inmiddels aan de slag gegaan.

Grapjes
Sofian belt voor de tweede keer aan in een portiekwoning ergens in west, aan een perkje. De controleurs willen al bijna vertrekken als plots een raam op de eerste verdieping opengaat. ‘Goedemorgen, wij zijn van de gemeente Amsterdam en zijn bezig met een adrescontrole. Mogen we even bovenkomen?’ Het meisje verontschuldigt zich, ze lag nog te slapen. Terwijl Sofian vragen stelt, is ze druk aan het pingen en sms’en met haar BlackBerry. ‘Ik heb een jongen ontmoet,’ zegt ze voorzichtig. Sofian lacht: ‘Daar gaat je kans Piet!’

Na een korte rondgang stelt Sofian vast dat de studerende vriendin van het meisje niet op dit adres woont: geen bed, geen kleding, geen studieboeken. ‘We schrijven haar op dit adres uit en brengen DUO op de hoogte.’ In de auto schudt Sofian even later zijn hoofd. ‘Je viel met je neus in de boter,’ zegt hij. ‘Zo’n meisje beseft helemaal niet wat voor gevolgen het voor haar kan hebben. Alleen betaal je minder belasting, dan wanneer je met z’n tweeën woont. Het zijn kleine dingetjes, maar mensen beseffen niet dat ze meewerken aan fraude. Daarom maakte ik expres wat grapjes, veel mensen schrikken toch van zo’n bezoek.’

Op het hoofdkantoor van DPG uit Erwin Lubberding zijn zorgen over de sjoemelende studenten. ‘Het is zorgelijk dat ze helemaal niet inzien wat ze verkeerd doen. Studenten zien het niet als fraude. Ze willen gewoon wat extra geld. Dat horen wij letterlijk.’ Volgens Lubberding zijn er zelfs studenten die de controleurs wel even wilden meenemen naar het adres waar ze stonden ingeschreven. ‘Ik herinner me een meisje dat gewoon bij haar ouders en zich aan de overkant van de straat bij kennissen had ingeschreven.’

Boete
Sofian heeft zijn ogen strak gericht op het raam van een woning op de tweede verdieping. ‘Ook hier is niemand thuis,’ constateert Piet Hein. ‘Deze jongen sturen we een brief.’ De huisbezoeken die Sofian en Piet Hein afleggen gelden als laatste check die de bewijslast rond moet maken. Drie keer leggen ze een bezoek af, twee keer overdag en één keer in de avond. Is er de derde keer niemand thuis dan sturen ze een brief, daar moet binnen zes weken op gereageerd worden anders wordt de student automatisch uitgeschreven op dat adres – de verhuizing wordt als het ware ongedaan gemaakt zodat de student weer staat ingeschreven op het ouderlijk adres.

De cijfers spreken boekdelen. In veertig procent van de gevallen hebben de controleurs van de gemeente al fraude geconstateerd met de adresinschrijving. Dankzij die informatie kan DUO het onterecht uitgekeerde studiegeld terugvorderen. Studenten moeten het te veel ontvangen bedrag aan studiefinanciering terugbetalen aan DUO en worden door de dienst persoonsgegevens uitgeschreven. Mogelijk hangt hun vanaf volgend studiejaar een geldboete boven het hoofd. In de nieuwe wetgeving, die in voorbereiding is, wordt ook onderzocht of degene die de student aan een uitwonend adres heeft geholpen kan worden bestraft.

Ondertussen heeft de gemeente ook al eigen maatregelen genomen. Er is een risicokaart gemaakt, die is verstrekt aan alle baliemedewerkers in de verschillende stadsdelen. De kaart wordt gebruikt om studenten te ondervragen die zich op een ander adres inschrijven. Volgens Lubberding werpt dat al zijn vruchten af. ‘Er zijn al studenten geweigerd die zich aan de balie in hun stadsdeel kwamen inschrijven. Gewoon door een aantal doelgerichte vragen te stellen.’

De belangen om ingeschreven te staan op een adres zijn volgens Piet Hein groot. ‘Alle voorzieningen in Nederland zijn afgestemd op het hebben van een adres. Belastingen, uitkeringen en dus ook de studiefinanciering.’ Met 70.000 verhuisbewegingen per jaar moet de dienst keuzes maken. Daarom wordt begin 2011 besproken of DPG, DUO en het ministerie van onderwijs dat jaar opnieuw grote groepen studenten gaan controleren.

Het laatste dossier wordt in de achterbak van de auto gegooid. Sofian stuurt de auto behendig de straat uit. ‘Nu gaan we weer achter het bureau zitten, het papierwerk doen,’ zegt Sofian. ‘Maar eerst even lunchen,’ vult Piet Hein aan.

Verschenen in Havana (pdf), oktober 2010